Vertrouwen: De onzichtbare motor van samenwerking

Vertrouwen. Een woord dat vaak valt als we het hebben over samenwerking. Maar wat is vertrouwen eigenlijk, en hoe werkt het binnen teams? In de nieuwste versie van de Schaal van Samenwerking heeft vertrouwen geen eigen, specifieke plek meer. Dat lijkt misschien een opvallende keuze, want vertrouwen is toch onmisbaar voor goede samenwerking? Precies! En juist daarom is vertrouwen niet beperkt tot één positie of actiekaart. Vertrouwen is verweven door de hele schaal heen, het vormt de onzichtbare motor van samenwerking.

Zonder vertrouwen geen samenwerking

Wat wij zien in teams is dat er altijd een bepaalde mate van vertrouwen nodig is om de stap naar echte samenwerking te kunnen zetten. Hoeveel vertrouwen precies nodig is, verschilt per persoon, per team, en per context. Voor de een voelt vertrouwen snel vanzelfsprekend, terwijl een ander pas na maanden durft te vertrouwen. En zelfs als vertrouwen aanwezig is, kan bepaald gedrag het snel doen afnemen of juist wantrouwen laten toenemen.

Vertrouwen opbouwen kost tijd en energie. Maar het is geen statisch gegeven; het is dynamisch en in beweging. Vertrouwen groeit door ervaringen, door openheid, en soms juist door samen moeilijke situaties aan te gaan. En ja, het kan ook weer afbrokkelen—door een (vermeend) tegengesteld doel, misverstanden, (onuitgesproken) verwachtingen, teleurstellingen, ja zeggen, nee doen, of simpelweg door gebrek aan aandacht.

De lagen van vertrouwen

Vertrouwen is er in lagen. Het is niet zwart-wit, niet ‘aan’ of ‘uit’. Je kunt je collega vertrouwen als persoon, maar twijfelen aan zijn deskundigheid. Of je vertrouwt iemand volledig op zijn vakkennis, maar vraagt je af of diegene stressbestendig genoeg is onder druk. En zelfs als je een teamlid vertrouwt op alle vlakken, kun je alsnog wantrouwen voelen richting de bredere context waarin jullie werken, de organisatiecultuur, het leiderschap, of externe factoren zoals economische omstandigheden.

Dit laat zien dat vertrouwen zich afspeelt op verschillende niveaus:

Taakniveau: Vertrouw ik erop dat jij je werk goed doet?
Relationeel niveau: Vertrouw ik jou als persoon?
Teamniveau: Vertrouw ik erop dat we als team elkaar steunen, dat ik hier kwetsbaar kan zijn?
Organisatieniveau: Vertrouw ik de cultuur, de structuur, de richting waarin we werken? Vertrouw ik de directie dat ze keuzes maken die mij/ons ook gaan helpen?
Contextniveau: Vertrouw ik de bredere omgeving, de markt, de maatschappij, de omstandigheden waarin we opereren?
Zingevingsniveau: marktwerking versus klimaatdoelstellingen.

Hoe ontstaat vertrouwen?

Vertrouwen groeit door zichtbaar te maken wat je bezighoudt. Op de positie “praten met” binnen de Schaal van Samenwerking begint dit proces. Hier deel je je gedachten, gevoelens, zorgen, en verlangens. Het is nog vrijblijvend—je verkent en onderzoekt. Maar juist deze openheid creëert een basis van vertrouwen. Dit is ook de plek waar je (overweegt om) kwetsbaarheid laat zien. Veel mensen doen dat pas als er al enig vertrouwen aanwezig is, maar paradoxaal genoeg levert kwetsbaarheid vaak juist méér vertrouwen op.

Er is moed voor nodig om uit te spreken wat je bezighoudt, om je zorgen te delen én je vertrouwen in de ander uit te spreken. Daarmee haal je zaken uit de onderstroom en breng je duidelijkheid. Het vertrouwen dat je belangrijke dingen kunt delen én dat er gezamenlijke doelen zijn, neemt toe. Dit haalt misschien niet alle wantrouwen weg, maar het maakt zichtbaar waar werk te doen is. Stap voor stap neemt het wantrouwen af en groeit er vertrouwen voor in de plaats.

Wantrouwen: de sluipende tegenhanger

Maar wat gebeurt er als we naar links bewegen op de Schaal? Naar “op jezelf” of verder richting “praten over” en “klagen”? Dit is waar wantrouwen begint toe te nemen. Praten over anderen, roddelen of klagen kan soms een sociale functie hebben—je toetst je mening bij anderen, je zoekt bevestiging. Maar onbewust voedt dit gedrag ook wantrouwen. Want als ik met jou over Henk praat, wat zeg jij dan tegen Henk over mij?

Wantrouwen start door verschillende factoren, zoals ook vertrouwen lagen heeft. Hebben we wel hetzelfde doel? Word ik wel gezien? De vorige keer zei je ook ja maar deed je het niet… Er moet een keuze gemaakt worden en het is niet meer ‘en’ maar ‘of’… Ook jaloezie, afgunst, irritatie, woede en machteloosheid kunnen wantrouwen versterken. Niemand is er trots op en toch gaat de deur naar samenwerken langzaam dicht…

Hoe verder je naar links beweegt op de schaal, hoe meer het wantrouwen groeit. Wantrouwen wordt een gevangenisdeur, waarachter je elkaar en jezelf gevangenzet. Wantrouwen vergroten (in je gedachten) werkt als een steeds moeilijker te openen deur. De deur naar vrijheid, verlangen, creativiteit, naar een situatie van wederzijds vertrouwen. Wantrouwen vergroot irritatie en zet je vast en sluit je op.

De keuze tussen wantrouwen en vertrouwen

Op de positie “op jezelf” maken we vaak, soms in een fractie van een seconde, de keuze: reageer ik vanuit vertrouwen of vanuit wantrouwen? Zelfs als er nog niet voldoende vertrouwen is, kun je ervoor kiezen om te handelen alsof het er wél is. Dit is een actieve keuze:

Zie je vooral de moeilijkheden? Dan is de kans groter dat je vanuit wantrouwen reageert en verder naar links beweegt op de schaal.
Zie je de mogelijkheden? Dan kies je eerder voor gedrag dat gebaseerd is op vertrouwen, en beweeg je richting samenwerking.

Deze keuze is essentieel. Vertrouwen is niet alleen iets dat je hebt, het is iets dat je doet.

De sleutel van wantrouwen naar vertrouwen

Veel van ons werk als teamcoach vindt plaats in teams waarin wantrouwen vraagt om meer aandacht voor een proces van elkaar opnieuw kunnen en willen vertrouwen. En wij hoeven niemand te vertellen dat vertrouwen meer oplevert. De vraag is, kun je het verlangen ernaar opnieuw wakker maken. Daar zit de sleutel. Het verlangen om de klus samen op te pakken. Dat verlangen kan, door het beschadigende gedrag dat collega’s naar elkaar laten zien, zoekraken. Bemiddelaars, mediators of een teamcoach kunnen samen met de betrokkenen een proces van herstel aangaan en op z’n minst verkennen of het verlangen nog ergens aanwezig is. Een belangrijke stap wordt dan dat de conflictanten naar elkaar uitspreken wat het ongewenste wantrouwen en de daaruit voortvloeiende acties met hen gedaan hebben.

Vertrouwen geeft meer dan het kost

Voor samenwerking is vertrouwen nodig, maar het levert ook ontzettend veel op. Dit is voor veel mensen zelfs de belangrijkste reden om te kiezen voor samenwerking: het creëert een veilige, prettige sfeer waarin je kunt werken, leren, en samen doelen kunt bereiken.

Ja, samenwerken kost moeite. Je moet investeren in relaties, in communicatie, en soms ook in lastige gesprekken. Maar het rendement van dat vertrouwen: een sterk team, gezamenlijke successen, een gevoel van verbondenheid, dat is alle moeite meer dan waard.

Hoe staat het met vertrouwen in jouw team?
Waar in jullie samenwerking groeit het vertrouwen?
Waar sluimert er misschien toch wantrouwen?
En wat kun jij vandaag doen om het vertrouwen in je team te versterken?

Want uiteindelijk is vertrouwen de onzichtbare motor van elke succesvolle samenwerking.