Nederland heeft genoeg leiders. Ervaren volgers gezocht!

Leiderschap vs volgerschap

In Nederland geven naar schatting anderhalf tot twee miljoen mensen leiding aan anderen. Van teamleiders met één medewerker tot directeuren van grote organisaties. Tegelijkertijd telt Nederland ruim acht miljoen werknemers. Mensen die dagelijks leiding ontvangen.

We investeren volop in de ontwikkeling van leiders. En terecht. Veel leidinggevenden zijn nooit opgeleid om leiding te geven, maar worden wel geacht richting te bieden, initiatief te nemen, mensen te verbinden en samenwerking mogelijk te maken. Dat gaat niet vanzelf.

Maar hoe zit het met al die mensen die leiding ontvangen? Wie leert hen eigenlijk om goed te volgen?

Waar zijn de trainingen in volgerschap?

Wanneer samenwerking of prestaties achterblijven, kijken we al snel naar het leiderschap. En als ook medewerkers zich moeten ontwikkelen, sturen we ze regelmatig naar een training persoonlijk leiderschap. (Eventueel naast investeringen in teamontwikkeling of cultuurtrajecten). Want we willen meer eigenaarschap en ondernemerschap zien binnen de organisatie. Deze, grotendeels vanuit Amerika overgewaaide, focus op leiderschap is een interessante omdat het nog maar de vraag is of het tot beter presterende teams leidt?

Persoonlijk leiderschap vs volgerschap.

Persoonlijk leiderschap gaat over bewust richting geven aan je eigen denken en handelen. Volgerschap gaat over bewust en verantwoordelijk bijdragen aan een gezamenlijke richting die (mede) door een ander wordt bepaald. Zonder je zelfstandigheid, initiatief of kritische blik te verliezen.

Goed volgerschap vraagt om persoonlijk leiderschap. Maar persoonlijk leiderschap leidt niet automatisch tot goed volgerschap.

Leren we mensen met al onze aandacht voor persoonlijk leiderschap vooral om zichzelf te leiden, of leren we ze ook om zich te laten leiden? Om zich te verbinden aan een koers die ze niet volledig zelf hebben bepaald?

Misschien raakt die vraag aan een bredere maatschappelijke ontwikkeling.

Van gemeenschap naar individu

We leven in een samenleving waarin individuele vrijheid, autonomie en zelfontplooiing steeds belangrijker zijn geworden. We leren onze kinderen zelfstandig te denken, hun eigen keuzes te maken, grenzen aan te geven en hun eigen weg te vinden. En daar is veel goeds over te zeggen.

Maar waar leren we nog om ons te verbinden aan iets wat groter is dan onszelf? Om het gezamenlijke belang soms boven onze persoonlijke voorkeur te stellen?

Waar gemeenschappen vroeger vaker bepaalden wat er van mensen werd verwacht, ligt de nadruk nu sterker op wat het individu zelf wil en nodig heeft.

Maar wat gebeurt er met de samenwerking als iedereen vooral geleerd heeft zijn eigen koers te varen?

Misschien is goed volgerschap in een samenleving die autonomie zo hoog waardeert wel een steeds belangrijkere vaardigheid.

Want autonomie en volgerschap zijn geen tegenpolen. Goed volgerschap betekent niet dat je je vrijheid opgeeft. Het betekent dat je bewust kiest om die vrijheid óók in te zetten voor een gezamenlijk doel.

We hebben geleerd om vrij te zijn van anderen. Maar hebben we ook geleerd om vanuit die vrijheid verantwoordelijkheid te nemen voor elkaar?

Elf leiders maken nog geen voetbalteam

Stel je een voetbalteam voor waarin alle elf spelers vooral hun eigen inzichten, ambities en ideeën volgen. Hoeveel talent er ook op het veld staat, de kans op goed samenspel wordt klein.

Een sterk team heeft spelers nodig die zelfstandig kunnen handelen én zich verbinden aan een gezamenlijke koers.

Dat betekent overigens niet dat we de leider dan maar moeten weghalen. We hebben inmiddels heel wat zelfsturende en zelforganiserende teams begeleid waarin de samenwerking ver te zoeken was. Ook zonder formele leider blijven leiderschap en volgerschap een thema.

Minder leiderschap is niet automatisch meer samenwerking. Maar meer leiderschap evenmin.

Wat als het niet aan de leider ligt?

Het interessantst vinden wij de teams waarin het leiderschap in de basis goed op orde is, maar samenwerking en prestaties toch achterblijven.

De leidinggevende stelt heldere doelen, betrekt medewerkers, luistert, waardeert, geeft ruimte en zoekt naar passende oplossingen. En toch worden afspraken niet nagekomen, blijven resultaten achter en loopt de samenwerking stroef.

De gebruikelijke reflex? Opnieuw naar de leidinggevende kijken.

Was je wel duidelijk genoeg? Heb je voldoende geluisterd? Was je benaderbaar? Heb je op tijd feedback gegeven?

Allemaal terechte vragen.

Maar wat als we die vragen eens omdraaien?

Hebben de medewerkers daadwerkelijk geluisterd? Of waren ze vooral bezig met hun eigen verhaal?

Hebben ze zich uitgesproken toen iets onduidelijk was of ze het ergens niet mee eens waren?

Hebben ze zich verdiept in de ontwikkelingen van de organisatie en de markt? Weten ze hoe hun dagelijkse werk bijdraagt aan de gezamenlijke doelen?

Nemen ze verantwoordelijkheid voor gemaakte afspraken, ook als ze zelf een andere voorkeur hadden?

En investeren ze actief in de samenwerking met nieuwe collega’s, of blijven ze vooral bij hun vertrouwde groep?

We verwachten veel van leiders. Maar wat mogen leiders eigenlijk verwachten van hun volgers?

Goed volgerschap is niet hetzelfde als gehoorzaamheid

Misschien heeft het woord volgerschap een imagoprobleem. Het klinkt al snel als ondergeschiktheid, gehoorzaamheid of kritiekloos doen wat je wordt opgedragen.

Maar goed volgerschap is juist actief, bewust en kritisch.

Het vraagt om vier kwaliteiten:

1. Je verbinden aan de gezamenlijke koers. Je eigen belangen en voorkeuren kunnen verbinden aan het grotere geheel. Ook wanneer besluiten anders uitvallen dan je zelf had gewild.

2. Actief bijdragen. Niet afwachten tot iemand vertelt wat je moet doen, maar initiatief nemen, afspraken nakomen en verantwoordelijkheid dragen voor het gezamenlijke resultaat.

3. Kritisch meedenken. Niet overal ja op zeggen, maar vragen stellen, je uitspreken, feedback geven en de moed hebben om je leidinggevende én collega’s tegen te spreken.

4. Investeren in de relatie. Beseffen dat leiderschap en volgerschap geen eenrichtingsverkeer zijn. Je beïnvloedt elkaar voortdurend. Dat vraagt om luisteren, elkaar iets gunnen en de bereidheid om verschillen bespreekbaar te maken. Balans is daarbij niet het ultieme doel. De kunst is om de disbalans die onvermijdelijk ontstaat samen te omarmen en constructief aan te pakken.

Goed volgerschap betekent dus niet dat je altijd volgt. Soms toon je juist goed volgerschap door níét mee te bewegen, maar je uit te spreken of een grens aan te geven. Dit betekent overigens niet dat we van de volgers moeten verwachten dat ze dingen die de leider laat liggen dan maar op moeten gaan pakken. 

Van leiderschap en volgerschap naar teamschap

Goed leiderschap kan niet zonder goed volgerschap, en volgerschap kan niet zonder goed leiderschap:

Afgestemd leiderschap + actief volgerschap = teamschap.

Dat vraagt om veiligheid en vertrouwen, zodat mensen zich durven uitspreken én bereid zijn echt naar elkaar te luisteren. En om het gezamenlijk creëren van duidelijkheid: over doelen, verwachtingen, verantwoordelijkheden, afspraken en de onderlinge samenwerking. Dat vraagt om voortdurende aandacht voor de onderlinge relaties, juist op momenten waarop belangen botsen of de druk toeneemt.

Misschien moeten we daarom minder vaak vragen hoe we onze leiders nóg beter kunnen maken, en vaker onderzoeken hoe leiders én volgers samen verantwoordelijkheid nemen voor de kwaliteit van hun samenwerking.

Want uiteindelijk is het niet de leider alleen die een verandering tot een goed einde brengt. Het zijn ook de mensen die bereid zijn de gezamenlijke richting te volgen, verantwoordelijkheid te nemen en die verandering daadwerkelijk waar te maken.

Sterke teams worden niet gevormd door de kwaliteit van hun leiders alleen, ook niet alleen door de optelsom van de kwaliteiten van de individuele teamleden, maar door de kwaliteit van het samenspel tussen leiders en volgers.

En misschien wordt het tijd dat we ook dat laatste eens serieus gaan trainen.